Зина Караева

Очень плохоПлохоУдовлетворительноХорошоОтлично (31 голосов, средний бал: 4,84 из 5)
Загрузка...

Зина Караева (Кыргызстан)

Доктор филологических наук, профессор , директор Института Иностранных Языков .  Преподает  английский язык в Университете более  41 лет   имеет более 50 научных статей по переводу художественной литературы , написана  6 учебных пособий по переводу и по сопоставлению разно-системных языков . Хобби – писать стихи и заниматься    переводом  с 1997. Отличник народного образования и имеет  государственную  грамоту от президента  КР . Участник программы Фулбрайт 2002, Штат Мичиган . Мичиганский Государственный Университет. Участвовала в международных конференциях  в Польше, Пекине, в Индии, Будапеште и в США.

Представлен перевод произведения Султана Раева.

_______________________________________________________________________________________________________

Перевод с кыргызского на английский язык

(отрывок)

 

КурманжанАлайханышасы

(Легендарлуу айым жөнүндө легенда)

Курманжандын балалык чагы.

Маматбай кызы Курманжан 1811-жылы  Кыргызстандын түштүгүндөгү Ош шаарнынан анча алыс эмес  жайланышкан Орок айылында жарык дүйнөгө келген. Жаратылыш Курманжанга өзгөчө, жеке сапат, “инсандык” мүнөздү тартуулаган.

Киндик кан тамган жеринен, бийик тоолору жана ошол тоолорду карай созулуп жаткан бөксө тоолор менен дөңсөөлөр, топ-тобу менен жайланышкан асман тиреген дарак-бакчалар, анын жанындагы агып жаткан дарыя жаратылышка өзгөчө сулуулук берип турар эле. Мына ушундай жаратылыштын ажайып сулуулугу Курманжандын мүнөзүнүн калыптануусуна жардам берген. Мына ошол тоолор, Курманжандын адамдык мүнөзүндөгү улуулукту, артыкчылыкты сезүүгө жардам берип, анын эркин чоңойуп, ички дүйнөсүнүн кеңейишине көбүрөөк таасир берип, анын айлана чөйрөсүндөгү жапайы, кооз жаратылыш өзүнүн башкача касиеттерин бар экенин, эркиндигин сезүүгө жардам берген. Ошонун натыйжасында ал өзүнүн жеке ойлору бар, эркин, акылы тунук адам болуп чыга келди.

Атасы мал менен алек болгон, чарбачыл, дыйкан адам болгон. Айылда өтө бай киши болбосо да, элдин арасында чоң урматка ээ болчу, себеби ал дайыма  өзүнүн жоопкерчиликтүүлүгү менен айрымаланып, айткан сөзүн аткара билип, өз сөзүнө турган адам болгон.

Жапалак айылынан алыс эмес жердеги Ак-Буура дарыясынан баштап  Жаңы Арык айылына чейин курулган канал ал кишинин адамдар үчүн кылган кызматынын бирөөсү деп гана эсептөөгө болот, ал айыл азыр “Кайырма” деп аталат. Курманжан 18 жашка толгондо, атасы Карыбагыш бийдин баласы  Күлсейитке  Курманжанды зордук менен турмушка чыгууга мажбурлап узаткан. Ошол өткөн мезгилдерде кыздын ата-энеси кызынын кызыкчылыгы менен эсептешпей туруп эле өзүлөрү күйөө таап, макул болуп күйөөгө берип коюшкан. Андан сырткары жаш кыздардын карыган адамдарга турмушка чыгуусу шарт катары эсептелген. Ошентип Күлсейитти сүйбөсө да Курманжан, Кашгарга жөнөйт. Анын эркинин күчтүүлүгү, эркиндикке болгон чаңкоосу дайыма жан дүйнөсүнө тынчтык бербей, аны түпөйүлгө салат. Ошондуктан бүт мусулман эрежелерине, каада-салттарына каршы болуп, Курманжан биринчи күйөөсүнөн кетүүнү чечип, өз атасынын үйүнө кайрылып келет.  Курманжан өзү жакшы көрбөгөн, сүйбөгөн  адамы менен жашагысы келген жок. Башка жерде жүргөндө Курманжан өзүнүн мекенин, анын кооз жаратылышын абдан  сагынган.  Ал өзүнүн мекенине болгон кусалыгын, айылы Жапалакты эстеп, сагынып, анын кооздугун төмөндөгү  саптарда көрсөтүп, анда өзүнүн аткарылбаган тилегин сүрөттөп билдирген. Бул ыр саптары ”Алай ханышасы – Курманжан Датка”(Бишкек 2002) деген китептен алынды, которгон  Караева З.К.(ырды жазуу керек)

Ал сүйгөн адамы менен жашабагандыктан, күйөөсү менен турмуш курганга көңүлү келбей, экинчи жагынан   күйөөсү  өзүнөн көп жаш уулу болгондуктан, бир күнү, күйөөсү белекке берген  атка минип алып, үйүн көздөй  качып жөнөйт.  Тааныш эмес тоолордун арасынан   ачка-ток болуп качып жүрүп  олтуруу оңой эмес эле. Узакка созулган жол жүрүүдөн кийин, өзүнүн киндик каны тамган  айылды  көрүп, кайрадан аман-эсен келгенине абдан  сүйүнөт. Бирок  кыргыздын каада-салты боюнча кыздын келин болуп барган жеринен кетип калуусу шарт эмес болгон. Турмушка чыккан кыздын  ата-энесинин үйүнө кайтып баруусу айылдаштары тарабынан терс кабыл алынаарын, ал алдын-ала эле билген, ошондой эле, турмушка чыккандан кийин аял затынын бүт нерсеге сабырдуу, чыдамдуу болушун, никелүү жубайыңдын айтканын жасап, аны менен чогуу жашоо зарыл экендигин билген.  Курманжан бүт каада-салтка каршы туруп, ал сүйбөгөн  адамы менен жашагысы келбеди. Айылдагы кадырлуу, акылман  карыялар да  эмне деп,  айтаарын билишпей, мындай  кырдаалда эки жакка тең пайдалуу боло турган чечимди таба алышпай абдан кыйналышты. Ал никелүү жарын чанып, баса бериши ошол коомго туура келбей турган көрүнүш эле. Анын мындайча жасаган жүрүм-туруму коомго жат көрүнүш болгон, себеби анын атасы Курманжандын калыңын алдын ала эле алып койгон. Айылда чоңойгон кыздын мындайча ишке баруусу ошол маалдагы алгачкы терс көрүнүштөрдөн болуп эсептелген. Курманжан Кашкарга кайра баруудан толугу менен баш тарткандан кийин, ага атасынын үйүндө жашоого уруксат беришкен. Анын атасынын төрүндө отурушу алардын үй-бүлөөсү үчүн чоң  уят нерсе катары каралып, үй-бүлөөнүн айылдагы кадыр баркын кетирип, алардын бетине чиркөө болгон. Курманжандын бир үйдүн  эшигин аттап, атасынын үйүнө кайра келүүсү Курманжандын жашоосун өзгөрттү. Өз айылына болгон сүйүүсүн, эңсөө сезимдерин жогоркудай сүрөттөй алган.

 

Курманжан жана  Алымбек Датка.

Илгертен бери эле Фергана өрөөнү, б.а. Кыргызстандын түштүгү, көптөгөн башка элдердин кызыкчылыгын козгоп, алардын көңүлүн буруп келген Курманжан Датканын мезгилинде  бул чөлкөмгө түштүктөн Кокон бийлиги колун салып, түндүктөн орустар бийлик кылгылары келип турган. Бийликтин учунда ар түрдүү улуттардын өкүлдөрү башкарып, ал эми кыргыздардан Алымбек Датка бийликте болчу. Алымбектин атасы, Асан бий мыкты соодагер болгон. Ошонун негизинде, ал түштүктөгү  бай адамдардын бири болуп, чоң сый урматка ээ болгон адам болгон. Атасынын кызматынын аркасынан, Алымбек эң мыкты билим алган жана атасынын атын чыгаруу максатында көптөгөн жерлерди: Самарканд, Бухара, Кашкар, Истанбулду көрүп келген.

Алымбек 27 жашка чыкканда, Кокондун каганаты Мадалы хан тарабынан чакырылып, ал Кокондун башчыларынын бири болушун сунуштайт. Анын себеби, Алымбектин байдын гана баласы болгондугунда эмес, анын эл арасында чоң сый-урматка ээ, башкаларга караганда ал жанындагы элге таасир эте ала турган адамдардын бири болгондугунда.

Алымбек бай адамдын баласы болгон жана ата-энеси балдарына, анын арасында Алымбекке да эң мыкты билим беришкен. Ал тез ойлонгон, акылдуу, жаш жигит болгон жана ошонун натыйжасында ал өзүнүн акылдуулугу менен белгилүү болгон. Кокондун башчылыры аны алар менен бирге иштөөсүн туура көрүшкөн. Өздөрүн акылдуу жана көп демократиялуу болууну каалаган башкаруучулар Алымбекти иштөөгө чакырат.

Алымбек 31 жашка келгенде “датка” деген наамга татыктуу болот, “датка ” деген сөз- таза башкаруучу дегенди  түшүндүрөт”. Кийинки жылы “бек” деген наамга татыктуу болот, бул сөз– мыйзамчы, түштүк кыргыздардын эл соту” –  деп түшүндүрүлөт.

Ал кийинки жылы Андижан аймагында да башкаруучуболуп калат да элдеги байлыкты, мал чарбачылыгын, жана адамдардын жеке кызыкчылыктарын көзөмөлдөйт.

Алымбек Датка Кокон каганатындагы башкаруучулук иштерге активдүү катышкан. Бирок анын тилеги – кыргыз элин Кокон хандыгынын башчыларына көз карандысыз, эгемендүү өз алдынча мамлекет кылуу эле. Ал 1843-жылы Ош кыргыздарынын көз карандысыздыкты алууга карата уюшулган революциясында активдүү катышат. Алымбек датка дайым кыргыз элинин эгемендүү болушу үчүн  күрөшкөн жана кээде ал үчүн жеңилүүгө да дуушар болгон. Бир убакытта, бүткүл  күч анын колунда болгон, жана өлкөнүн  негизги башкаруучусу болсо да, ал кыргыз элинин өз алдынча эгегемендүүөлкө болуусун эңсеп келген, бирок  ал өз тилегине жетпеди. Ал колунан келгенин баарын жасады. Акырында, 1845-жылы ошол жоопкерчиликти өзүнүн жубайы Курманжанга тапшырды. Курманжан да күйөөсүнүкүндөй “датка ” (“датка- таза, чынчыл башкаруучу”) деген наамды алууга өзүнүн эл башкаруу мезгилинде татыктуу болгон.

Мен сиздерге Курманжандын Алымбек даткадай жогорку наамды кандайча алганын, анын эл арасында урмат сыйга кантип ээ болгонун, эң негизгиси, алар бири-бири менен кантип таанышып жана үйлөнгөндөрүн кыскача аңгеме куруп берейин.

 

Kurmanjan the Alay Queen

(a legend about a legendary woman )

 

Translations by ZINA KARAEVA

 

Kurmanjan’s childhood.

 

Kurmanjan Mamatbay kyzy was born in 1811 inthe village of Orok not far from the ancient city of Oshin the  southern Kyrgyzstan. This is a verybeautiful area, surrounded by mountains, and coveredwith rolling meadows.There are groves of tall trees and rivers.The beauty of nature here helped shape her personality.The mountains of her birthplace gave a special color to her character, such that she felt herself to be freer and her life to be better than that of others, because of the wildness and freedom of her surroundings.  She grew into a strong, independent woman, with her own ideas and dreams.

 

Her father was a peasant who herded cattle.  In spite of the fact that he was not a rich man, he was respected by the country people very much, as he was a responsible person and took his duties to his community seriously.  Among other things he did t  helped his  people  to build an irrigation canal from the river Ak-Buura to their village of Jany Aryk, which is now called Kaiyrma.  When Kurmanjan was 18 her father married her to a much older man named Kulseit, Karabagash Bay’s son.  In those days, it was customary for parents to arrange their children’s marriage, and it was normal for a girl to marry , Kurmanjan’s husband was much older than her .  After the wedding, Kurmanjan moved to Kashgar with her new husband, who lived in western China, where his family lived.  Her independence and desire to be free could not be put aside, however, and so, against all Muslim rules and traditions, she decided to leave her husband and return to her father’s house.  She did not love this man, she had been compelled to marry, and she missed her native country and its beautiful countryside and the nature. Her longing for her homeland can be seen in a poem she wrote while in Kashgar.  Here she remembers her native village and its beauty, and in these lines she also expresses her unfulfilled dream that she might marry a man she could love.  The following verses are taken from the “Alay Mountain Queen Kurmanjan Datka”, translated by Z. K. Karaeva.

 

The sun rises behind the mountains

With no tree to enjoy and to feel it

The spring comes with its flowers

But there are no fruit trees in blossom

Look in the night at seven beautiful stars

Might they be eight together with me

Oh poor, unfortunate creature Kurmanjan

Is your spouse of the same spiritual level as you?

 

And so, dissatisfied with her marriage to this older man whom she did not love, she ran away on a horse that had been given as a gift from her husband.  Her path lay through steep mountains, and it was a hard trip on the unknown trails.  But finally, after a long journey, she saw her native village and was very glad to be back, in spite of the fact that it was prohibited by tradition to leave her husband’s home after marriage.  She knew the people of the village would not welcome her coming back, since their customs said that a married woman should be tolerant of everything, what her husband does and she should always submit to his will, but Kurmanjan refused to follow all these traditions and she did not want to live with a person whom she did not love. The elders of the village, whose words were  greatly respected, did not know what to say and they could not decide how to resolve the situation.  Kurmanjan’s behavior was outside of the acceptable bounds, and her father had already received the bride price from the husband’s family.  It was the first time that a country girl had behaved this way.  However, Kurmanjan refused to return to Kashgar, and so she was finally allowed to stay in her father’s house, though she was in disgrace as she had brought shame on her family.

Her return to her motherland changed Kurmanjan’s life. She was overjoyed to be back to her native village, she described her emotions this way:

 

 

 

 

The crow flew to my wonderful Kary-Oi

I had a yearning to see my Japalak beyond

The partridge flew to my wonderful Keng-Oi

I had a yearning to see my Japalak valley

I missed my native village Japalak so much

My dream was to taste the food of my homeland

 

 

Kurmanjan and Alymbek Datka.

 

 

In old times the Fergana valley, that isituated  in the in the southern part ofmodern Kyrgyzstan, was of great interest to other nations. In Kurmanjan’s time the Kokand rulers controlled the whole region, and the Russian forces pressed the Kyrgyz nation  in from the North till the South.

Locally, the various ethnic groups were represented by different leaders.  Alymbek Datka was one of the Kyrgyz leaders.

 

His father, Asan Bay was a great tradesman, and thanks to this he became one of the richest, most respected people in the South.  Being  a young man,  Alymbek Datka became well known.He visited major cities like Samarkand, Bukhara, Kashgar, and Istanbul in order to enhance the family honor and his own knowledge. Then, when he was 27 years old, he was invited by Madaly Khan, the head of the Kokand khanate, to be one of the representatives in the khanate. This was not only because Alymbek was a rich man but also because he was highly respected by his people.  In this way he had influence over all the Kyrgyz of his area. When Alymbek  was 31 years old ,he received the title “Datka”, which means ‘honest ruler’.  The next year he received the title “bek”, which means ‘lawyer or judge’ in southern Kyrgyzstan.  He was also adopted as the ruler of Andijan village region, that is situated in Uzbekistan.Kokand rulers were eager  to obtain access to the wealth as well as to the human resources, and cattle of that area.

Alymbek Datka took part in the activities of the Kokand Khanate, but his dream was to make the Kyrgyz nation anindependent country from the Kokand rulers and he had a leading role in the independence movements of the Osh Kyrgyzes in 1845.  He fought throughout his life for the independence of the Kyrgyz nation, though his people were outnumbered and there were many setbacks.  There came a time when much power was in his hands and he was the main Kokand ruler of that area, but even then he did not stop trying to make the Kyrgyz people free from other rulers. In the end he did not live to see his dream come true, but he did all he could his whole life to achieve it.  In 1845, when he was preparing to spend some time in Andijan, Alymbek passed his leadership responsibilities to his wife Kurmanjan who herself eventually earned the same title as her husband, “Datka”, for her job in ruling the nation.

How  it happened that a rebellious young woman like Kurmanjan came to marry such a titled, highly respected man like Alymbek Datka.  How did they ever come to know each other, and how did she come to have so much power?  Here is the story.

 

One day Alymbek, hakim, or administrator, of the Andijan region passed through the city of Osh on his way to the Alay highland pastures. On the way to the mountains he saw many beautiful flowers near the river Ak Buura, and he enjoyed the beauty of the area.  Shortly after his entourage left the city they happened upon the village of Japalak, and Alymbek decided to stop and to have a rest. When his group arrived in the village all the people rushed to greet him.  The elders and other respected people of the village each invited him to their yurta, or boz uy,(normadic people’s house made of felt) competing for the honor of entertaining this important personage.   But Alymbek chose the nearest boz uy, because riding near  he saw a pretty girl’s face behind the door, and it charmed him. Why he did this, he did not know himself.  There were many other houses he could have stopped at, and all the women of the village would have loved to host the respected guest.  But he went in the door where he had seen the lovely face.  He looked for the girl, but she had disappeared.  Alymbek Datka waited for apppearence, and held her image in his mind.

 

…….

…….

…….