Карашаш Токсанбай

bal_1707_227x151Токсанбай Карашаш Амзекызы Место проживания: г.Астана Дата рождения: 14 декабря 1961 года Место рождения: Южно -Казахстанская область, Мактаарал Год окончания вуза - 1984 Казахский национальный университет имени Аль-Фараби, факультет журналистики 1984 -1990 корреспондент районной газеты «Шұғыла» в Южно-Казахстанской области, Мактаарал 1990 – в настоящее время Общенациональное республиканское издание «Егемен Қазақстан» - корреспондент, обозреватель Автор публицистических статьи, рецензии, а так же, журналистических путевых заметок о культуре и искусстве Лауреат премии Союза Журналистов Казахстана Деятель культуры Казахстана


Публицистика "Страдивари"

Отрывок

ҚАЗАҚТЫҢ СТРАДИВАРИІ КІМ?

Түбі бір түркі халықтарының ішінде ұлттық аспаптарына балық аулайтын арзанқол «леска» қармақ жіп тағып, ата-бабаларымыздың ежелгі қолөнер дәстүрінен қол үзе жаздаған қазаққа енді тез арада мұны қолға алмай болмайды…

Шеберлер шерткен шер

Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетіндегі өнер, мәдениет және спорт институтының профессоры, белгілі қолөнер шебері Жолаушы Тұрдығұловпен хабарласқанымызда, жақында шәкірттерінің бірі Алматыда өткен домбыра жасаушылар байқауында бірінші жүлдені иеленгенін айтты. Оның өнегелі өнерімен сусындаған Ердос Рахымбеков, Ғани Жұмабаев, Талғат Жанасылов, Айхат Атамтаев, Алмас Мұстафаев сынды 30-дан астам шәкірті бүгінде Қазақстанға танымал шеберлер санатынан саналады. Жолаушы Әбілғазыұлы Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі (2001), домбыра, қылқобыздарға арналған республикалық «Үкілі домбыра», «Дана қобыз» атты байқау-бәйгелерінің бас жүлделерінің иегері. «Мұрагер», «Жоғары шеберлік», «Асыл ұстаз» аталымдары бойынша жүлдегер атанған. Малайзия мен Үндістанда, Әзербайжан мен Түрікменстанда өткен көрмелерге қатысса, Парижде, Тэгуде (Корея) әріптестерін қасиетті қара домбыра үнімен сусындатқан.

Маманның айтуынша, Э.Романенконың домбыраға «леска» тағуы алғашқы кезде қазаққа керемет жаңалық болып көрінгенмен, екінші жағынан киелі аспаптың қоңыр үнін жоғалтып алған жайымыз бар. Енді оны жасайтын қазір адам қалмады. Төл аспаптарына отандық ішегі жоқ және оны өзі жасап шығара алмай отырған жалғыз халық, ол – біз екенбіз. Алатаудың арғы бетіндегі айыр қалпақ қырғыз ағайынның өзі қомузына «лесканы» тақпайтын сыңайлы. Олар Қытайдан жібек алдыртып, иіріп, өңдеп барып қана пайдаланатын көрінеді. Мінеки, төл өнерге деген жанашырлық. Түбі түркінің кіндігінен 40-тан астам нәсіл тараса, солардың ішінде ішексіз отырған біздің домбырашылардың осыншалық қорлық көретіндей басына не күн туды? Және мұны үлкен кемшілік, орны толмас олқылық санап жүрген жанды көрмейтініміз тағы бар-ау. Бұл – қазақы үннің түп-тамырынан ажырап қалумен тең жағдай. Домбыраның акустикалық жүйелері туралы ғылыми диссертация қорғаған ғалым Жұмагелді Нәжімеденов қазақтың қасиетті қара домбырасының қоңыр үні жоғалды деп өмірден өтті.

Шебер соған қарамастан бүгінде қолөнер шеберлері қол қусырып қарап отырмағанын айтады. Көршілес кейбір мемлекеттерде музыкалық аспаптарға ішек жасайтын мекемелер азық-түлік өнеркәсібі министрлігіне қарайтыны тілге тиек етілді. Ендеше, біздің елімізде де ет комбинаттарының жанынан ұлт аспаптарына ішек илейтін отандық кәсіпке жол ашылса, нұр үстіне нұр болар еді-ау, дейді шебер. Білуімізше, бұл іс Ресей мен Украинада ойдағыдай дамыған және оған мамандар тарапынан ұдайы назар тігулі. Сондықтан шеберлер елімізде ішек жасайтын фабрикалар ашып, төл аспапты елдік деңгейде қорғауды құптауда. Домбырамызға өзіміз өндірген өнімді тақпайынша бұл шаруа «баяғы жартас – сол жартас» қалпында қала беретіні даусыз.

Аспаптың байырғы дәстүрлі үлгісін өле-өлгенше сақтап өткен шебер Қамар Қасымов домбыраны еуропаландыруға барынша қарсы болған адам. Сол байырғы салтқа адалдығы арқасында ғана ол қолөнер туындыларына ерекше сүйіспеншілікпен қарады. Бүгінде шебердің домбырасы Санкт-Петербург қаласындағы (Ресей) музейде сақтаулы тұр. Көптеген мемлекет басшыларына дәл осы Қамар шебердің домбыралары тарту етілген. Неге? Өйткені, қай елде де қайталанбас қолөнер туындысына құрмет сезімі жоғары. Ал, домбыра жасаушылардың кейінгі буынына келсек, бүгінде Ж.Тұрдығұловтың домбырасымен өнер көрсетіп жүрген өнер ұжымдары мен сахна майталмандары аз емес. Олардың қатарында Құрманғазы, Тәттімбет оркестрлері, Атырау мектебінің күйшілері, сондай-ақ Қайрат Байбосынов, Айтжан Тоқтағанов, Асылбек Еңсепов сияқты майталман әнші-күйшілер, әйгілі «Ұлытау», «Қоңыр» топтары бар. Оған қоса шебердің домбырасы АҚШ-тағы Дүние жүзі халықтары музыкалық аспаптары музейінде сақтаулы. Оның туындылары Ресей, Өзбекстан президенттеріне сыйға тартылыпты… Жеке кәсіпкердің «Жолаушы» мектебінде бүгінде шеберлер домбыра жасаумен бірге, кәсіби тұрғыда білім алып, мамандық сырына қанығады. Бұл ретте кәсіпкер алты жыл осы мектептің қыр-сырын үйрену арқылы бүгінде кәнігі шебер атанған «Отырар сазы» фольклорлық-этнографиялық оркестрінің музыканты Қуаныш Төлебаевты мысалға келтірді. Ұстаздың ойынша, домбырада керемет өнер көрсету үшін сахна иесіне оның жасалу технологиясын білудің пайдасы орасан зор болмақ.

«Қарапайым жай адам домбыраңызды қалай сатып алуына болады? Бағасы қанша тұрады?» деп қызығушылық танытқан сұрағымызға ол: «Әрине, мен домбырамның әр қазақтың төрінде ілулі тұрғанын қалаймын», – деді. – Бағасы әркімнің қалтасына қарай. АҚШ ақшасымен есептегенде, құны 1000 доллардан 10 мың доллар аралығындағы аспаптар бар».

16 жылда – 1000 аспап

«Әкемнің әкесі Мұхамәди кезінде атақты домбырашы болған адам екен», – деп өрбітті әңгімесін алматылық шебер Айхат Базаралыұлы. Қолөнерімен, оның ішінде етікшілікпен 6-сыныпта оқып жүрген кезінде айналысқан ол өзінен екі жас үлкен ағасымен бірге шеберханаға еріп барып жүріп, арада екі-үш ай өткенде домбыра жасау кәсібінің қарапайым тәсілдерін меңгеріп алады. «Менің жоғары дәрежелі шебер атануыма, белгілі қолөнерші, профессор Жолаушы Тұрдығұловтың сіңірген еңбегі шексіз. Ол кісіге қашанда ризашылығым шексіз», – деген жеке кәсіпкер де ұлттық аспаптарымызға шетелдік ішектердің тағылып жүргеніне алаңдаушылық білдірді. Кеңес дәуірінде Алматыда «Мерей», Қарағандыда Осакаровка музыкалық аспаптар фабрикасы жұмыс істеп тұрған болатын. Өтпелі кезеңде бұрынғы өндіріс ошақтары жабылып қалды. Сөйтіп, олардан кейін оркестрлерден, жекелеген адамдардан тапсырыстар қабылдайтын «Шертер», «Дала сазы» ЖШС-лері дүниеге келді. Бұл саланың тағы бір басты түйткілі ежелден мамандар даярлау мәселесі екенін тілге тиек еткен ол бүгінде Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінде, Т.Жүргенов атындағы ҚазҰӨА-да темірден, ағаштан түйін түйетін шеберлер даярланатынын айтты. Солай бола тұра, кезінде Ресейден көшіп келген хас шебер Э.Романенконың өзі алғашында Қамар Қасымовтан дәріс алғанын алға тартты.

«Кейде Қазақтың Страдивариі кім?» – деген сауалдар алға тартылып жатады. Сонда кейбір әріптестеріміз Романенко есімін жиі ауызға алып жатады. Оған қарсы емеспін. Бірақ оны бұл кәсіпке үйреткен қазақ қолөнерінің классигі Қамар Қасымов тарланымызды қайда қалдырамыз? Бірінші Қамар атамызды, одан кейін Романенконы атасақ та: «Неге олай етесіңдер?» – деп ешкім бізді сөкпейді», дейді жас шебер. Сонымен қатар, таза қазақ ұлт аспаптары шеберлерін даярлайтын республикамыздағы бірден-бір оқу орнының екі жылдық колледж деңгейінде шектеліп қалғаны көңілге қаяу түсірмей қоймайды. Өйткені, оны бітірушілер бұл саланы 100 пайыз толық біліп шықпайды. Колледж бар болғаны кәсіп туралы әліппенің алғашқы бетін үйретуші болып қана табылады. Сондықтан көптеген жастар әрі қарай не істерлерін білмей қаңтарылса, кейбірі жекелеген шеберлерден оқып-үйренуге мәжбүр. Жеке кәсіпкерлікпен айналысатын алматылық шебер мұндай кішігірім аудиторияда жастардың толыққанды мамандық иесі атануы екіталай, сондықтан олардың әрі қарай білім алуына жағдай жасауымыз керек дейді. 16 жылда 1000-ға жуық аспап жасаған шебердің өнімдерімен бүгінде көптеген белгілі әншілер мен күйшілер өнер көрсетіп жүр. Атап айтар болсақ, белгілі дирижер, күйші Айтқали Жайымов оркестрге екі домбыраға тапсырыс берсе, ал жақында шеберге жеке өз атынан тағы да өтініш түсірген. Айхаттың айтуынша, жергілікті жердің ағашынан жасалған домбыра 100 мыңнан 200 мың теңгеге дейін бағаланса, шетелдік ағаштар одан сәл қымбатырақ – 200 мыңның үстіне шығады. Шебер оған үйеңкі, қайың, арша, сондай-ақ, түрлі жеміс ағаштарының пайдаланылатынын айтты.

«Бипыл, бипыл, бипыл-ай…»

Белгілі күйші, Қазақ ұлттық өнер университетінің профессоры Жанғали Жүзбайдан қазақтың күйлері мен атақты күйшілердің, сондай-ақ домбыра түрлерінің арғы-бергі тарихы жайындағы ойларын моншақтай мөлдіретіп жазып бере алатындығына қарамастан, өңірлердегі домбыра түрлерінің қыр-сыры мен ерекшеліктері жайында әңгімелеп беруін өтіндік. Күйші соңғы уақытта ұмытыла жаздаған аспаптарға жанайқайын білдірді.

– Ең көне домбыраның көшірмесін түркітанушы ғалым Қаржаубай Сартқожаұлы Моңғолиядан алып келді. Бұл жәдігердің ерекшелігі сол, оның пернелерінің орналасуы сыбызғы дыбыс қатарына (звукоряд) сәйкес тағылған, тағы бір өзгешелігі ол пернелер мойынға ойылып ағаштың өз діңін бұзбай кертілген секілді, бітеу перне. Жалпы айтсақ, бесперне (пентатоника) ладымен шертілетін аспап. Қазіргі «күйге нақ келтірілген» домбыраға машықтанған қол бұл домбыраға жүре қоймайды. Себебі, байырғы күйлердің әуенінің табиғаты мүлде басқа, басқа аппликатураны қажет етеді.

Домбыраның шанағының сыртындағы орхон жазуымен жазылған сөзін Қаржаубай ағамыз жобалап таратып айтты. Көне түркі мен Орхон Енисей үлгісімен жазылған қазіргі ұғымға сай мәтінді аударды. Артындағы қосу таңбасына келгенде сол жерді мекендеген тайпаның ішіндегі керейдің «ашамай» таңбасы деген болжамын да айтқан болатын. Домбыра балтамен, шотпен шауып жасалған, сөйтіп беті балқарағаймен жабылған. Бұл домбыра кейінгі кезде ансамбльге қолданылды. Бірақ қосбұрау домбыра секілді әлі қолданысқа толық енген жоқ.

Сосын тағы бір домбыра бар, ол мүлдем жойылып кетті. Оның аты – «Бипыл домбыра». Бұл аспапты алғаш зерттеген А.Эйхгорн болатын. Орыс пен Қоқан соғысы кезінде Ақмешітті генерал Перовский алғаны тарихтан белгілі. Онымен қатар Түркістанның генерал-губернаторы фон Кауфман да Орта Азияны жаулаушылардың бірі еді. Әлгі Август Эйхгорн деген музыкант орыс армиясының капелмейстері болып қызмет атқарған. «Орыс Түркістанының музыкалық мұрасы» атты кітабын неміс тілінде жазған. Аспаптар жинаумен әуестенген. Осы күні Ресей музейлеріндегі ең көне қобыз, домбыра, сыбызғы, керней, дутар, сетар, рубабтардың көбісі Эйхгорнның коллекциясынан. Сол кездегі беті жартылай терімен қапталған аспап отырықшы елде болғанын ол өз күнделігінде жазған екен. Көшпелі өзбектердің қыз-келіншектері мәслихат құрған кезде жаңағы шертерде ойнағаны өз алдына бөлек тарих. Мұны олар «бипыл домбыра» деп атапты. Олай дейтін себебі, жартылай беті теріден болған соң даусы бипылдап шыққан.

Жамал Омарованың: «Бипыл, бипыл, бипыл-ай. Тартшы құрбым, бір күй-ай», дейтініндегі бипыл осы домбыраның аты. Ондай аспап қазір бізде жоқ… «Бипыл» сөзінің түбірі алыста жатыр. Мысалы, көшпелі ел арқылы мына Қытайға кеткен біздің аспаптар бар. Қытайдың ғалымдары не болса да жылнамаларына жазып қояды, сосын жаңсақтыққа көп жол берілмейді, қате дерекке бой алдырмайды. Қазір оларда «бипа» деген аспап бар. Осы бипаңыз бипылдың арғы атасы. Қытайша бипа аталып кеткен.

Очень плохоПлохоУдовлетворительноХорошоОтлично (2 голосов, средний бал: 5,00 из 5)

Загрузка...